इन्द्रेणी

१७ फाल्गुन २०८२, आईतवार १५:३३

आयातोल्लाह अली खामेनी — उदयदेखि पतनसम्मको यात्रा:

इरानका सर्वोच्च नेता आयातोल्लाह अली खामेनी संयुक्त राज्य अमेरिका र इजरायलको संयुक्त सैन्य आक्रमणमा मारिएको पुष्टि भएको छ। इरानी सरकारी सञ्चारमाध्यमले उनको मृत्यु पुष्टि गर्दै देशभर ४० दिनको राष्ट्रिय शोक घोषणा गरेको छ।

आक्रमण कसरी भयो?

रिपोर्टअनुसार राजधानी तेहरानस्थित खामेनीको सुरक्षित सरकारी परिसरलाई लक्षित गर्दै मिसाइल तथा हवाई आक्रमण गरिएको थियो। आक्रमण शनिबार बिहान गरिएको बताइएको छ, जसमा उच्च सैनिक अधिकारीहरू समेत मारिएका छन्।

किन बनाइयो खामेनीलाई निशाना ?

१.परमाणु कार्यक्रमको विवाद
इरानको परमाणु कार्यक्रमलाई लिएर अमेरिका र इजरायल लामो समयदेखि चिन्तित थिए। पश्चिमी राष्ट्रहरूले इरानले परमाणु हतियार विकास गर्न सक्ने आरोप लगाउँदै आएका थिए।

२. मध्यपूर्वमा इरानको प्रभाव विस्तार खामेनीको नेतृत्वमा इरानले क्षेत्रीय सशस्त्र समूहहरूलाई समर्थन गरेको आरोप लाग्दै आएको थियो, जसले इजरायल र पश्चिमी देशसँग तनाव बढाएको थियो।

३. बढ्दो सैन्य तनाव र प्रतिशोध राजनीति २०२५ पछि इरान–इजरायलबीच प्रत्यक्ष सैन्य भिडन्त बढ्दै गएको थियो। अन्ततः “शासन परिवर्तन” लक्ष्यसहित संयुक्त सैन्य अभियान सञ्चालन गरिएको दाबी गरिएको छ।

मृत्युपछि क्षेत्रीय तनाव चुलियो

खामेनीको मृत्युपछि इरानले अमेरिकी सैन्य अड्डा र इजरायली लक्ष्यतर्फ मिसाइल प्रहार गरेको जनाएको छ। मध्यपूर्वका धेरै देशहरू उच्च सुरक्षा सतर्कतामा छन्।

अब इरानमा के हुन्छ ?

इरानको संविधानअनुसार नयाँ सर्वोच्च नेता चयन गर्न ‘ब्ककझदथि या भ्हउभचतक’ सक्रिय हुने भएको छ। हाल अन्तरिम नेतृत्व परिषद् गठन गर्ने तयारी भइरहेको छ।

३ दशकभन्दा बढी समय इरान शासन गरेका खामेनीको मृत्युले मध्यपूर्वको शक्ति सन्तुलन नै बदलिने संकेत देखिएको छ। उनको हत्या केवल एक व्यक्तिको अन्त्य मात्र नभई विश्व राजनीतिमा नयाँ संकटको सुरुवात हुन सक्ने विश्लेषण गरिएको छ।

आयातोल्लाह अली खामेनी — उदयदेखि पतनसम्मको यात्रा

इरानका सर्वोच्च नेता आयातोल्लाह अली खामेनी आधुनिक मध्यपूर्व राजनीतिका सबैभन्दा शक्तिशाली र विवादास्पद पात्रमध्ये एक थिए। करिब ३६ वर्षसम्म इरानको वास्तविक सत्ता सम्हालेका खामेनीको यात्रा क्रान्तिकारी धर्मगुरुबाट कठोर शासक र अन्ततः युद्धको बीचमा अन्त्यसम्म पुगेको देखिन्छ।

नीचे उनको जीवनलाई उदय → शक्ति विस्तार → विवाद → संकट → पतन चरणमा समाचार शैलीमा प्रस्तुत गरिएको छ।

१. सुरुवात : क्रान्तिकारी विद्यार्थीबाट धर्मगुरुसम्म

• जन्म: १९ अप्रिल १९३९, मशहद (इरान)
• धार्मिक परिवारमा हुर्किए, पछि कुम शहरमा इस्लामिक शिक्षा।
• उनले इरानका क्रान्तिकारी नेता रुहोल्लाह खोमेनी को विचारबाट प्रभावित भएर शाह शासनविरुद्ध आन्दोलन थाले।

१९६०–७० दशकमा:

• शाह मोहम्मद रेजा पहलवीको शासनविरुद्ध आन्दोलन
• पटक–पटक जेल सजाय
• क्रान्तिकारी इस्लामिक नेटवर्कमा सक्रिय भूमिका

१९७९ को इस्लामिक क्रान्तिपछि उनी नयाँ इस्लामिक गणतन्त्रका महत्वपूर्ण नेतामध्ये बने।

२. राष्ट्रपति हुँदै सर्वोच्च नेता (उदयको निर्णायक मोड)

• १९८१–१९८९ : इरानका राष्ट्रपति
• १९८१ मा बम आक्रमणबाट गम्भीर घाइते — तर राजनीतिक रूपमा अझ शक्तिशाली बने।

१९८९ मा खोमेनीको मृत्यु भएपछि:
धेरैले कमजोर उत्तराधिकारी ठानेका खामेनी अचानक इरानका सर्वोच्च नेता (Supreme Leader) बने।

यस पदले उनलाई:

• सेना
• न्यायपालिका
• परमाणु नीति
• विदेश नीति

सबैमा अन्तिम निर्णय गर्ने अधिकार दियो।

३. शक्ति विस्तार : “इरानको वास्तविक शासक”

खामेनीको शासनमा:

1. इस्लामिक रिभोल्युसनरी गार्ड (IRGC) बलियो बनाइयो
1. मध्यपूर्वमा प्रभाव विस्तार:

• इराक
• सिरिया
• लेबनान
• यमन

उनले अमेरिका र इजरायलविरुद्ध कडा नीति अपनाए र “प्रतिरोधको धुरी” निर्माण गरे।

४. विवाद र आलोचना

उनको शासनको सबैभन्दा ठूलो आलोचना:

आन्दोलन दमन

• 2009 Green Movement
• 2019 आर्थिक आन्दोलन
• 2022 मह्सा अमिनी आन्दोलन

प्रदर्शनहरू बल प्रयोग गरेर दबाइएका थिए।

परमाणु विवाद

• इरानको परमाणु कार्यक्रमले विश्व तनाव बढायो
• 2015 सम्झौता (JCPOA)
• 2018 मा अमेरिका बाहिरिएपछि पुनः संकट

यसले कडा आर्थिक प्रतिबन्ध ल्यायो र इरानको अर्थतन्त्र कमजोर भयो।

५. अन्तिम वर्ष : आन्तरिक असन्तोष र बाह्य युद्ध

२०२० पछिका वर्षहरूमा:

• युवापुस्तामा शासनविरुद्ध असन्तोष
• आर्थिक संकट
• क्षेत्रीय युद्धहरू

२०२५–२०२६ मा अमेरिका र इजरायलसँग तनाव चरममा पुग्यो।
इरानका परमाणु केन्द्र र सैन्य संरचनामाथि आक्रमण सुरु भयो।

६. पतन : हवाई आक्रमणमा मृत्यु (२०२६)

२८ फेब्रुअरी २०२६

• तेहरानस्थित कम्पाउन्डमा संयुक्त अमेरिका–इजरायल हवाई आक्रमण
• खामेनीको मृत्यु पुष्टि
• ३६ वर्ष लामो शासन अन्त्य

उनको मृत्युले इरानमा नेतृत्व संकट र शक्ति संघर्ष सुरु भएको बताइएको छ।

७. विरासत — नायक कि कठोर शासक ?

उनको विरासत दुई धारमा बाँडिएको छ:

समर्थक भन्छन्:

पश्चिमी दबाबविरुद्ध इरानको स्वाभिमान जोगाए
क्षेत्रीय शक्ति बनाए

आलोचक भन्छन्:

❌ अधिनायकवादी शासन
❌ अभिव्यक्ति स्वतन्त्रता दमन
❌ आर्थिक अलगाव

📊 छोटो टाइमलाइन