इन्द्रेणी
२४ फाल्गुन २०८२, आईतवार ०९:२४ “भान्साबाट संसदसम्म: नारी नेतृत्वको नयाँ युग सुरु”
दिपक के.सी., काठमाडौं ।
हरेक वर्ष मार्च ८ मा संसारभर अन्तराष्ट्रिय नारि दिवस उत्साहका साथ मनाइन्छ। नेपालमा पनि विभिन्न कार्यक्रम, गोष्ठी, र्याली, सम्मान समारोह तथा सामाजिक सञ्जालमा शुभकामना आदानप्रदान गर्दै नारी दिवस मनाउने परम्परा बढ्दै गएको छ। इन्द्रेणी साँस्कृतिक विकास केन्द्रका अध्यक्ष तथा चर्चित कार्यक्रम इन्द्रेणीका सञ्चालक कृष्ण कंडेलले नारिलाई घरको चुलोचौकोमा मात्र सिमित नभई सिङ्गो देशको बागडोर बन्नुपर्ने बताउनुभएको छ । उहाँले आज अन्तराष्ट्रिय नारि दिवसको अवसरमा यस्तो भन्नु भएको हो ।
उहाँले भन्नु भयो “अब नारी नेतृत्वको नँया युग सुरु भयो” कंडेलका अनुसार महिला मैत्री कानुन बनेता पनि कार्यन्वयन सुन्य भएको बताउनुभएको छ । उहाँका अनुसार घरेलु हिंसा, छाउपडि पर्था, लैङ्गीक बिभेद, दाइजो पर्था जस्ता सामाजिक कुरितीले महिलाको अधिकार माथि धावा बलेको छ । यस्लार्य निर्मुल पार्नका लागी राज्य तहबाट उचित किसिमको महिलामैत्री कानुन तथा निती तयार पार्नुपर्नेमा जोड दिन कंडेलले आग्रह गर्नुभएको छ । र उहाँले बनेका कानुन, निती नियमलाई छिटो भन्दा छिटो कार्यान्वयनमा ल्याउन सम्बन्धीत निकायलाई ध्यान आकर्षण समेत गराउनु भएको छ ।
तर प्रश्न उठ्छ–के केवल एक दिन उत्सव मनाएर मात्रै महिलाको वास्तविक सशक्तीकरण सम्भव छ ?
महिलाको अधिकार र सम्मान सुनिश्चित गर्न केवल दिवस मनाउनु मात्र ठुलो कुरा होईन, त्यसका लागि राज्य, समाज र संस्थागत संरचनामा महिला मैत्री नियम, कानुन र व्यवहारिक कार्यान्वयन आवश्यक हुन्छ।
कागजमा अधिकार, व्यवहारमा चुनौती
नेपालको संविधानले महिलालाई समान अधिकार सुनिश्चित गरेको छ। शिक्षा, स्वास्थ्य, रोजगारी, सम्पत्तिमा अधिकार, राजनीतिक सहभागिता लगायतका धेरै विषयमा कानुनी व्यवस्था गरिएको छ। तर व्यवहारमा भने अझै पनि धेरै महिलाले विभेद, हिंसा, असमान अवसर र सामाजिक पूर्वाग्रहको सामना गर्नुपरेको देखिन्छ।
ग्रामीण क्षेत्रदेखि सहरसम्म घरेलु हिंसा, बालविवाह, दाइजो प्रथा, कार्यस्थलमा हुने दुर्व्यवहार र असमान पारिश्रमिक जस्ता समस्याहरू अझै पनि पूर्ण रूपमा अन्त्य हुन सकेका छैनन्। यसले देखाउँछ कि कानुन बनाउनु मात्र पर्याप्त हुँदैन, त्यसको प्रभावकारी कार्यान्वयन पनि त्यत्तिकै आवश्यक हुन्छ।
महिला मैत्री कानुन किन जरुरी ?
महिला मैत्री कानुनको अर्थ महिलालाई विशेष सुविधा दिनु मात्र होइन, उनीहरूलाई सुरक्षित, सम्मानित र समान अवसर प्राप्त हुने वातावरण सिर्जना गर्नु हो। महिलामाथि हुने हिंसा नियन्त्रण, कार्यस्थलमा लैङ्गिक समानता, मातृत्व सुरक्षा, सुरक्षित सार्वजनिक स्थान, र न्यायमा सहज पहुँच सुनिश्चित गर्न स्पष्ट र कडा कानुनी व्यवस्था आवश्यक हुन्छ। यदि कानुन बलियो र कार्यान्वयन प्रभावकारी भयो भने महिलाले न्याय पाउने विश्वास बढ्छ र समाजमा पनि सकारात्मक परिवर्तन देखिन थाल्छ।
- नीतिमा होइन, व्यवहारमा परिवर्तन
- महिलाको वास्तविक सशक्तीकरणका लागि नीतिगत घोषणाभन्दा व्यवहारिक परिवर्तन आवश्यक हुन्छ।
- समान कामका लागि समान पारिश्रमिक सुनिश्चित हुनुपर्छ।
- कार्यस्थलहरू सुरक्षित र महिला मैत्री बन्नुपर्छ।
- मातृत्व बिदा र सामाजिक सुरक्षाको व्यवस्था बलियो बनाउनुपर्छ।
- राजनीतिमा महिलाको सहभागिता संख्यात्मक मात्र होइन, निर्णय तहमा पनि अर्थपूर्ण हुनुपर्छ।
- यस्ता सुधारहरूले महिलालाई केवल प्रतिनिधित्व मात्र होइन, वास्तविक शक्ति प्रदान गर्न सक्छ।
- सोच परिवर्तन पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण
कानुन र नीतिसँगै समाजको सोच परिवर्तन पनि आवश्यक छ। अझै पनि कतिपय ठाउँमा महिलालाई कमजोर, आश्रित वा दोस्रो दर्जाको नागरिकका रूपमा हेर्ने मानसिकता पाइन्छ। यसलाई परिवर्तन गर्न परिवार, विद्यालय, सञ्चारमाध्यम र सामाजिक संस्थाहरूले ठूलो भूमिका खेल्न सक्छन्। शिक्षा र सचेतनाले लैङ्गिक समानताको संस्कार विकास गर्न मद्दत गर्छ।
नारी दिवस महिलाको संघर्ष, उपलब्धि र अधिकारको सम्मान गर्ने महत्वपूर्ण अवसर हो। तर केवल एक दिन कार्यक्रम गरेर वा शुभकामना साटासाट गरेर मात्र महिलाको अवस्था बदलिँदैन।
त्यसैले अबको आवश्यकता भनेको महिला मैत्री नियम, प्रभावकारी कानुन र त्यसको कडाइका साथ कार्यान्वयन हो। जब राज्य, समाज र संस्थागत संरचनाले महिलालाई समान अवसर, सुरक्षा र सम्मान दिन्छन्, तब मात्र वास्तविक लैङ्गिक समानता सम्भव हुन्छ।
नारी दिवसको सन्देश पनि यही हो—उत्सवसँगै परिवर्तन। केवल दिवस होइन, वर्षभरि महिला अधिकारको सुनिश्चितता।