इन्द्रेणी
१६ फाल्गुन २०८२, शनिबार १४:३८ दिपक के.सी.,सामाजिक सञ्जालको तीव्र विस्तार सँगै लाइक, सेयर र भ्युजको प्रतिस्पर्धा नयाँ उचाइमा पुगेको छ। तर यही प्रतिस्पर्धाले पछिल्लो समय व्यक्तिको प्रतिष्ठामाथि गम्भीर प्रहार हुने घटनाहरू बढाउँदै लगेको सबैलाई अवगत नै छ । भाइरल बन्ने होडमा कतिपय प्रयोगकर्ताले अभिव्यक्तिलाई सन्दर्भविहीन बनाउँदै अतिरञ्जित सामग्री सार्वजनिक गर्ने प्रवृत्ति पनि उतिकै बढेको छ।
विशेषगरी छोटो भिडियोको ट्रेन्ड बढेसँगै टिकटक,र फेसबुक जस्ता प्लेटफर्ममा काटछाँट गरिएका क्लिपहरू सनसनीपूर्ण शीर्षकसहित पोस्ट गर्ने क्रम तीव्र बनेको छ। वास्तविक सन्दर्भ नबुझी फैलाइने यस्ता सामग्रीले सम्बन्धित व्यक्तिको सामाजिक छवि र पेशागत जीवनमा नकारात्मक असर पार्ने गरेको देखिएको छ।
सञ्चार विश्लेषकहरूका अनुसार डिजिटल प्लेटफर्मले अभिव्यक्ति स्वतन्त्रता विस्तार गरे पनि जिम्मेवारीबोध कमजोर हुँदा समस्या बढेको हो। दर्शक तान्न भावनात्मक, विवादास्पद वा भ्रामक प्रस्तुति प्रयोग गर्दा सत्य तथ्य ओझेलमा पर्ने र समाजमा गलत धारणा फैलिने जोखिम बढेको उनीहरूको भनाइ छ।
यस्ता घटनाबाट सर्वसाधारणसमेत प्रभावित हुन थालेपछि साइबर अपराधसम्बन्धी उजुरी बढ्दै गएको नेपाल प्रहरी ले जनाएको छ। अनलाइनमार्फत मानहानि, अपमानजनक सामग्री प्रकाशन तथा चरित्रहत्या कानुनअनुसार दण्डनीय हुने भन्दै प्रहरीले सचेत रहन आग्रह गरेको छ।
सञ्चार विज्ञहरुका अनुसार भ्युज र लोकप्रियता क्षणिक हुन सक्छ, तर प्रतिष्ठामा परेको चोट दीर्घकालीन हुन्छ। त्यसैले सामाजिक सञ्जाल प्रयोग गर्दा तथ्य पुष्टि, सन्दर्भको सम्मान र डिजिटल नैतिकता पालन गर्नुपर्ने आवश्यकता झन् बढेको छ।
यसले संकेत के गर्छ ? समाज विस्तारै जिम्मेवार संवादबाट भीड मानसिकतातर्फ जाँदैछ।
लाइक र भ्युजको होडले सत्यभन्दा सनसनीलाई ठूलो बनाइरहेको छ। मानिसले तथ्य जाँचभन्दा पहिले प्रतिक्रिया दिन थालेका छन्, जसले अफवाह, अविश्वास र आपसी द्वन्द्व बढाइरहेको छ। सामाजिक सञ्जाल न्याय दिने ठाउँजस्तो देखिन थालेको छ, जहाँ प्रमाणभन्दा भावनाले फैसला गरिरहेको अवस्था देखिन्छ।
यसको दीर्घकालीन असरहरू:
🔹 व्यक्तिको प्रतिष्ठा क्षणमै नष्ट हुने डर
🔹 समाजमा विश्वासको संकट
🔹 संवादको ठाउँमा आरोप–प्रत्यारोप
🔹 युवापुस्तामा गलत सफलता मापन — “भाइरल भए पुग्यो” भन्ने सोच
समाज सूचना समाजबाट उत्तेजना समाज तर्फ मोडिँदै गएको चिन्ता विज्ञहरूले व्यक्त गरिरहेका छन्।
यदि यही प्रवृत्ति रोकिएन भने भविष्यमा सत्य बोल्ने मानिस डराउने र झुटो प्रचार गर्नेहरू शक्तिशाली हुने खतरा बढ्छ।
नैतिक जिम्मेवारी कस्ले लिने ?
१. सामग्री सिर्जनाकर्ता (Content Creator)
- आफ्ना पोस्ट, भिडियो वा अभिव्यक्तिको पूर्ण सन्दर्भ बुझेर मात्र सार्वजनिक गर्नुपर्ने
- सनसनी वा क्लिकबेटको लागि तथ्य बिगार्न नहुने
- गलत अर्थ लाग्ने कटिङ, एडिटिङ वा शीर्षक प्रयोग नगर्ने
२. प्लेटफर्म (Social Media Platforms)
- Facebook, TikTok जस्ता प्लेटफर्मले अफवाह र मानहानि फैलाउने सामग्री हटाउने, रिपोर्ट प्रणाली मजबुत बनाउने जिम्मेवारी राख्छन्
- बनियचष्तजm(मचष्खभल भाइरललाई रोक्ने, तथ्यपरीक्षण ९ाबअत(अजभअपष्लन० समर्थन गर्ने
३. दर्शक र प्रयोगकर्ता
- सामग्री शेयर गर्दा, लाइक गर्दा सन्दर्भ जाँच गर्ने
- अफवाह फैलाउनेमा सहयोग नगर्ने
४. सरकार र नियामक निकाय
- साइबर अपराध, डिजिटल मानहानि, चरित्रहत्या सम्बन्धी कानुन बनाउने र कार्यान्वयन गर्ने
- जिम्मेवार डिजिटल नागरिकताको शिक्षा फैलाउने
सिर्जनाकर्ता, प्लेटफर्म, दर्शक र नियामक सबैको सहभागिता नहुँदा नैतिक जिम्मेवारी अधुरो रहन्छ।
भ्युज र लाइकको लालचले मात्र समाज चलाउन थाले भने समाज नै उत्तरदायित्वबाट बन्चित हुँदैछ।